حکیم عمر خیام نیشابوری

فیلسوف، ریاضیدان، ستاره‌شناس و شاعر رباعیات جاودان

تصویر خیام

▸ زندگی و جایگاه علمی

نام کامل: غیاث‌الدین ابوالفتح عمر بن ابراهیم خیام نیشابوری. زادهٔ ۲۸ اردیبهشت ۴۲۷ هجری خورشیدی (۱۰۴۸ میلادی) در نیشابور. خیام در جوانی در نیشابور و سمرقند علوم زمان را آموخت و به سرعت در ریاضیات، نجوم و فلسفه سرآمد شد. او در ۱۲ آذر ۵۱۰ خورشیدی (۱۱۳۱ میلادی) در نیشابور درگذشت.

دستاوردهای علمی برجسته

خیام تنها شاعر نبود، بلکه یکی از بزرگ‌ترین دانشمندان تاریخ ایران است. مهم‌ترین کارهای علمی او:

• اصلاح تقویم جلالی: به دستور ملکشاه سلجوقی، خیام تقویمی ساخت که دقیق‌ترین تقویم خورشیدی زمان خود بود. خطای آن فقط یک روز در ۳۷۷۰ سال است (دقیق‌تر از تقویم میلادی امروزی).
• حل معادلات درجه سوم: رساله‌ای در جبر که در آن دسته‌بندی معادلات مکعبی را ارائه داد و برخی را با هندسه حل کرد.
• مقاطع مخروطی: آثاری درباره خطوط موازی و نظریهٔ نسبیت (پیش از گالیله).
• رساله در وجودشناسی: دیدگاه‌های فلسفی خیام به عربی و فارسی در مورد هستی و خداشناسی.
• مثلث خیام پاسکال:این مثلث برای حل دوجمله ای های توان دار استفاده می شود.

رباعیات و جهان‌گیری خیام

خیام به واسطه رباعیاتش (چهارپاره‌های کوتاه) در سراسر جهان شهرت یافت. مضامین رباعیات او عبارت است از: غنیمت شمردن دم، شک در باورهای جزمی، ستایش شادی و می‌نوشی، مرگ‌اندیشی و پرسش از راز هستی. در قرن نوزدهم، ادوارد فیتسجرالد انگلیسی رباعیات او را به انگلیسی ترجمه کرد و «رباعیات خیام» در غرب پرفروش شد. امروزه حدود ۲۰۰ رباعی به خیام منسوب است (هرچند برخی جعلی‌اند). آرامگاه خیام در باغی زیبا در نیشابور (طراحی هوشنگ سیحون) یکی از نمادهای گردشگری ایران است.

بزرگداشت: ۲۸ اردیبهشت در تقویم ایران «روز بزرگداشت خیام» نامگذاری شده و مراسمی در آرامگاهش برگزار می‌شود.